Plóman

Aðsend grein í Morgunblaðið eftir Kristján Baldursson

Virtur amerískur umhverfislögmaður og vísindamaður, James Gustav Speth f. 1942 sagði að það sem hann hefði talið vera helstu og mestu umhverfisvandamál heims eftir 30 ára vísindastarf væri tap á líffræðilegum fjölbreytileika, hrun vistkerfa og loftslagsváin. En ég
hafði rangt fyrir mér sagði hann. Því helsta og mesta umhverfisvandamál heimsins eru sjálfselska, græðgi og afskiptaleysi mannsins.
Vísindin væru ekki fær um að takast á við þetta vandamál. Því þyrfti menningarlega og siðferðislega hugarfarsbreytingu til að snúa þróuninni við.

Ég held að þetta sé mergur málsins. Vísindin geta mælt og rannsakað afleiðingar sem hlotnast af hruni vistkerfa, og loftslagshlýnun en finna ekki ráð við að hefta þróunnina. Því að hún á sér svo djúpar rætur, fyrst og fremst í viðhorfum mannsins til náttúrunnar. Maðurinn lítur á sig sem drotnara yfir náttúrunni en ekki hluta af henni og manninum sé allt
leyfilegt. Það er gengið hart á auðlindir jarðarinnar á ósjálfbæran hátt.
Búddísku fræðin tengja manninn meira við náttúruna en kristindómurinn. Kristindómurinn leggur áherslu á að guð sé á himnum og maðurinn frelsist fyrir náð. Með öðrum orðum að maðurinn sé aðskilinn frá guði. En samkvæmt Búddisma er allt ein heild, guð er í náttúrinni sem og öllu lífi.

Ef við skoðum þessi þrjú atriði betur sem James Gustav Speth nefnir sem helsta umhverfisvandamálið, þ.e. sjálfselska, græðgi og afskiptaleysi. Hvernig getur sjálfselska verið umhverfisvandamál? Ein hlið á þessu er hversu sjálfhverf við erum t.d. varðandi notkun á
ýmsum vélum og tækjum sem eiga að gera lífið þægilegra. En útblástur vegna þeirra skerðir lífsgæði til lengri tíma. Einkaneysla er í eðli sínu sjálfselska, að átta sig ekki á afleiðingum eigin neysluhyggju á lífskjör annarra lífvera. Svo nefnir hann græðgina. Þennan löst sem meira og minna allir eiga við að stríða. Það virðist rótgróin græðgi í flestu fólki og lýsir sér í endalausum söfnunaráráttum. Að sanka til sín hlutum, peningum, upplifunum eða öðrum veraldlegum gæðum. Og eftir því sem
efnahagurinn vex verður söfnunin stórtækari. Svo nefnir hann þriðja atriðið afskiptaleysi. Hvernig getur afskiptaleysi verið umhverfisvandamál? Jú ef við skiptum okkur ekki af því sem við sjáum fara úrskeiðis, gerum ekkert í því og berum ekki ábyrgð á okkur sjálfum og gerðum okkar, þá eru við sjálf alvarlegt umhverfisvandamál. Afskiptaleysið felst í því að loka
augunum fyrir því ástandi sem ríkir í kringum okkur í loftslagsmálum.
Af þessu má draga þá ályktun að ekkert muni breytast í umhverfismálum fyrr en allsherjar hugarfaasbreyting verður meðal fólks. Að við lærum að bera virðingu fyrir náttúrunni og virðingu fyrir lífinu. Þegar við sjáum að við erum öll samtengd og hegðun okkar hefur áhrif á
allan heiminn.